Mirastan Feragat Sözleşmesi: Kuruluşu, Kapsamı ve Hukuki Sonuçları

I. Kavram, işlev ve hukuki nitelik

Türk Medeni Kanunu m. 528 uyarınca mirasbırakan, bir mirasçısı ile karşılıksız veya bir karşılık sağlanarak mirastan feragat sözleşmesi yapabilir. Sözleşmeyle feragat eden, mirasçılık sıfatını kaybeder. Bu sonuç, mirasın reddinden farklıdır: ret, ölümden sonra ve kanuni süre içinde kullanılan tek taraflı bir haktır; feragat ise mirasbırakan hayattayken onun katılımıyla kurulan iki taraflı bir miras sözleşmesidir.

Feragat, miras hakkının doğumundan önce yapılan bir planlama işlemidir. Bu sebeple feragat edenin belirli bir tereke malı üzerindeki mevcut mülkiyet hakkını devretmesi değil, ileride mirasın açılmasıyla kazanabileceği mirasçılık konumundan çıkması söz konusudur. Kurum; aile şirketinin devamlılığı, sağlığında yapılan kazandırmaların dengelenmesi, ikinci evliliklerde miras planlaması ve uyuşmazlıkların önlenmesi gibi amaçlarla kullanılabilir.

• Mirasbırakan hayattayken kurulur ve onun bizzat sözleşmeye katılımını gerektirir.
• Feragat, yasal miras payını ve açıkça kapsama alınmışsa saklı payı ortadan kaldırabilir.
• Belirli bir maldan vazgeçme ile mirasçılık sıfatından feragat aynı işlem değildir.
• Mirasın reddi, miras payının devri, miras taksim sözleşmesi ve ibradan ayrılır.

II. Taraflar, kişiye sıkı bağlılık ve ehliyet

Sözleşmenin bir tarafı gelecekte mirası bırakacak kişi, diğer tarafı onun muhtemel yasal veya atanmış mirasçısıdır. Miras sözleşmesi yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmamak gerekir. Mirasbırakan yönünden işlem kişiye sıkı sıkıya bağlıdır; temsilci aracılığıyla mirasbırakan sıfatıyla sözleşme kurulamaz.

Feragat eden tarafın ehliyeti ve temsil imkânı ayrıca değerlendirilir. Küçük veya kısıtlı kişilerin taraf olduğu işlemlerde temsil, vesayet makamlarının izni ve menfaat çatışması özel önem taşır. Eşlerin birbirlerinin mirasından feragati mümkündür; ancak her eş aynı belgede bir yandan kendi gelecekteki terekesi bakımından mirasbırakan, diğer yandan eşinin terekesi bakımından feragat eden konumunda bulunduğundan iki yönlü irade açık ve ayrı hükümlerle kurulmalıdır.

III. Geçerlilik şekli: Resmî memur ve iki tanık

Mirastan feragat, miras sözleşmesinin özel bir görünümüdür ve Türk Medeni Kanunu m. 545 gereğince resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmelidir. Taraflar arzularını resmî memura aynı zamanda bildirir ve düzenlenen sözleşmeyi memurun ve iki tanığın önünde imzalar. Uygulamada işlem çoğunlukla noterlikte yapılır; kanunun öngördüğü resmî şekil, basit yazılı veya yalnız imzaları onaylanmış bir belgeden ibaret değildir.

Tanıkların yasaklılık ve ehliyet koşulları, kimlik tespiti, tarafların aynı anda hazır bulunması ve iradelerin resmî metne doğru aktarılması geçerlilik bakımından önemlidir. Sözleşmenin daha sonra sulh hukuk hâkiminin onayına sunulması kural olarak gerekmez; kurucu unsur, kanundaki resmî şeklin işlem anında eksiksiz yerine getirilmesidir.

• Noterde yalnız imza onayı değil, düzenleme biçimindeki resmî miras sözleşmesi süreci izlenmelidir.
• İki tanık işlemde hazır bulunmalı ve kanuni tanıklık engelleri bulunmamalıdır.
• Tarafların iradeleri aynı işlemde, tereddüde yer bırakmayacak biçimde açıklanmalıdır.
• Sonradan mahkeme onayı, geçersiz bir şekli tamamlayan olağan bir yol değildir.

IV. İvazlı ve ivazsız feragat ayrımı

Feragat bir karşılık alınmadan yapılabileceği gibi para, taşınmaz, şirket payı veya başka bir ekonomik değer karşılığında da kurulabilir. Karşılık söz konusuysa bunun türü, değeri, ödeme veya devir zamanı, vergi ve masrafları, temerrüt hâli ve iade rejimi açıkça yazılmalıdır. Görünürde ivazsız olup gerçekte karşılıklı edim içeren düzenlemeler, ispat ve yorum uyuşmazlığı yaratır.

İvazlı ve ivazsız ayrımı yalnız ekonomik değil, altsoya etki bakımından da belirleyicidir. Kanuna göre bir karşılık sağlanarak yapılan feragat, sözleşmede aksi öngörülmedikçe feragat edenin altsoyu hakkında da sonuç doğurur. Karşılıksız feragatte ise altsoyun da kapsam dışında kalması kendiliğinden varsayılmamalı; hedeflenen sonuç, kanunun emredici sınırları ve yaşayan altsoyun hukuki konumu gözetilerek özel olarak düzenlenmelidir.

V. Saklı pay dâhil tam feragat ve kısmi feragat

Feragatin kapsamı sözleşme metninden belirlenir. Tam feragatte kişi, mirasçılık sıfatını bütünüyle kaybeder; yasal miras payı yanında saklı pay korumasından da vazgeçtiği açıkça belirtilmelidir. Yalnız belirli bir oran, saklı pay veya belirli bir kişi lehine sonuç hedefleniyorsa kısmi yahut koşullu düzenlemenin sınırları ölçülebilir ve uygulanabilir biçimde kurulmalıdır.

‘Her türlü hakkımdan feragat ediyorum’ gibi genel ifadeler, eşler arasındaki mal rejimi tasfiyesi, aile konutu, kişisel alacak, nafaka, sigorta lehtarlığı veya sosyal güvenlikten doğan ölüm aylığı gibi miras hukukundan ayrı hakları kendiliğinden sona erdirmez. Bu alanların her biri kendi kanuni rejimine tabidir. Bilimsel ve güvenli sözleşme tekniği, mirasçılığa ilişkin sonuçlarla diğer özel hukuk ve sosyal güvenlik haklarını birbirinden ayırır.

VI. Feragat edenin çocukları ve sonraki altsoy

Altsoya etki, uygulamanın en kritik konusudur. İvazlı feragatte kanuni varsayım, aksi kararlaştırılmadıkça feragat edenin altsoyunun da mirasçılık dışında kalmasıdır. Buna karşılık ivazsız feragatte feragat edenin çocuklarının onun yerine mirasçı olabilmesi mümkündür. Bu nedenle ‘çocuklarım da mirasçı olmasın’ hedefi, yalnız bir cümleyle değil feragatin ivazı, kapsamı ve altsoya etkisiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Yaşayan ergin altsoyun bağımsız saklı pay beklentisi ile henüz doğmamış altsoya yönelik sonuç aynı teknikle ele alınamaz. Sözleşmenin üçüncü kişilerin haklarını hangi ölçüde etkileyebileceği, kanuni karine ve somut aile ağacı üzerinden incelenmelidir. Altsoyun tümüyle dışarıda bırakılması amaçlanıyorsa, ivazlı feragat ve açık kapsam hükmü çoğu durumda merkezî önem taşır; ancak somut metin noterlik işlemi öncesinde bireysel olarak denetlenmelidir.

VII. Eşler arasında karşılıklı mirastan feragat

Eşler, birbirlerinin gelecekteki mirasından karşılıklı olarak feragat edebilir. Bunun hukuki sonucu, evlilik bağının sona ermesi değil; ölüm gerçekleştiğinde sağ kalan eşin mirasçılık sıfatının sözleşmedeki ölçüde doğmamasıdır. İşlem boşanma anlaşması, mal ayrılığı sözleşmesi veya mal rejimi sözleşmesiyle karıştırılmamalıdır.

Karşılıklı feragatte her yön ayrı kurulmalıdır: birinci eşin terekesi bakımından ikinci eşin feragati ve ikinci eşin terekesi bakımından birinci eşin feragati. Saklı payın, sonradan edinilecek malların, altsoyun, ivazın ve yeniden evlenme/boşanma ihtimalinin etkisi açıkça düzenlenmelidir. Evlilik devam ederken feragat sözleşmesi yapılabilir; evlenmeden önce yapılması zorunlu değildir.

• Mal rejimi alacağı ile miras payı ayrı hesaplanır.
• Boşanma, ayrılık veya evliliğin iptali hâlindeki akıbet için açık hüküm konulabilir.
• Her eşin saklı pay dâhil hangi ölçüde feragat ettiği ayrı ayrı yazılmalıdır.
• Çocukların mirasçılığı, eşlerin feragatinden bağımsız olarak aile ağacına göre ayrıca incelenir.

VIII. Belirli kişi lehine feragat ve feragatin boşa çıkması

Feragat, belirli bir kişi veya kişiler lehine yapılmış olabilir. Türk Medeni Kanunu m. 529 uyarınca feragat sözleşmesi belli bir kişi lehine yapılmış olup bu kişi herhangi bir sebeple mirasçı olamazsa, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça feragat hükümden düşer. Kimin lehine ve hangi amaçla feragat edildiği bu nedenle yalnız açıklayıcı değil, sözleşmenin devamı bakımından da işlevseldir.

Feragat belirli kişi lehine değilse, kanuni karine en yakın ortak kökün altsoyu lehine yapılmış olmasıdır; bunların herhangi bir nedenle mirasçı olamaması hâlinde feragat yine hükümden düşebilir. İkame düzeni, önölüm, mirastan çıkarma, ret ve mirastan yoksunluk ihtimalleri düşünülmeden hazırlanan metinler beklenmeyen sonuç üretir.

IX. Tereke alacaklılarının korunması ve geri verme sorumluluğu

İvazlı feragat, mirasbırakanın alacaklılarının güvencesini sınırsız biçimde azaltamaz. Türk Medeni Kanunu m. 530, mirasın açılması anında tereke borçları karşılanamıyorsa ve borçlar mirasçılar tarafından da ödenmiyorsa, feragat eden ile mirasçılarının belirli koşullarla alınan karşılıktan sorumlu tutulmasını öngörür.

Sorumluluk, ölümden önceki beş yıl içinde mirasbırakandan alınan karşılıktan mirasın açılması anındaki zenginleşme tutarıyla sınırlı bir geri verme rejimine bağlanmıştır. Büyük ivazların bulunduğu sözleşmelerde ödeme belgesi, değerleme, karşılığın kullanımı ve zamansal kayıtlar ilerideki ispat için korunmalıdır.

X. Değiştirme, ortadan kaldırma ve sözleşmeden dönme

Miras sözleşmesi, tarafların yazılı anlaşmasıyla her zaman ortadan kaldırılabilir. Sözleşmeyle mirasçı atanan veya kendisine belirli mal bırakılan kişinin mirasbırakana karşı miras sözleşmesinden sonra mirasçılıktan çıkarma sebebi oluşturan davranışta bulunması hâlinde tek taraflı ortadan kaldırma gündeme gelebilir. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde edimlerin yerine getirilmemesi ise borçlar hukuku kuralları çerçevesinde dönme hakkı doğurabilir.

Yeni bir vasiyetname düzenlemek, önceki mirastan feragat sözleşmesini kendiliğinden etkisiz kılmaz. Sözleşmeden dönme, fesih veya değiştirme iradesi de şekil ve ispat yönünden profesyonel biçimde kurulmalıdır. Taraflardan birinin ölümü sonrasında basit bir aile anlaşmasıyla geçmişteki sözleşmenin yok sayılması güvenli değildir.

XI. Geçersizlik, iptal ve yorum uyuşmazlıkları

Resmî şekle uyulmaması, ehliyetsizlik, irade sakatlığı, hukuka veya ahlaka aykırılık ve tasarrufun içeriğine ilişkin sorunlar sözleşmenin geçerliliği ya da iptali tartışmasını doğurabilir. Hata, hile, korkutma veya yanılmanın varlığı soyut iddiayla değil işlem tarihindeki belgeler ve olaylarla ispatlanır.

İptal ve tenkis kurumları birbirinden ayrılmalıdır. Geçersiz veya iptal edilebilir bir sözleşmenin hukuki varlığı ile geçerli tasarrufun saklı pay sınırını aşması aynı mesele değildir. Taraf sıfatı, süre, görevli ve yetkili mahkeme ile talep sonucu uyuşmazlığın türüne göre belirlenir.

XII. Vergi, tapu ve uygulama boyutu

Feragat karşılığının para, taşınmaz veya şirket payı olması; vergi, harç, tapu ve değerleme sonuçlarını değiştirir. Miras sözleşmesinin kurulması ile karşılık olarak kararlaştırılan malın devri aynı işlem anında gerçekleşmek zorunda olmayabilir; ancak edimin zamanı ve ifa yöntemi açıkça düzenlenmelidir.

Taşınmaz devri içeren karşılıklarda tapu işlemi, aile konutu ve eş rızası; şirket paylarında esas sözleşme, genel kurul ve tescil; para ödemelerinde banka izi ve enflasyon/kur düzenlemesi ayrıca planlanır. Noterlik metni, yan edimlerin gerektirdiği diğer resmî işlemlerin yerine geçmeyebilir.

XIII. Bilimsel sözleşme tasarımında kontrol listesi

İyi bir feragat sözleşmesi yalnız ‘feragat ediyorum’ beyanı içermez. Aile ağacı, güncel malvarlığı, tarafların hedefi ve ileride doğabilecek senaryolar birlikte modellenir. Metin, kanuni varsayımlara bırakılan alanları bilinçli tercihlerle doldurmalı; hak kategorilerini birbirine karıştırmamalıdır.

• Tarafların sıfatı, ehliyeti ve aile ağacı
• Feragatin tam mı kısmi mi olduğu; saklı payın açıkça kapsama alınıp alınmadığı
• İvazın türü, değeri, ödeme/devir zamanı ve teminatı
• Feragatin altsoya etkisi ve aksi düzenlemeler
• Belirli kişi lehine olup olmadığı ve o kişinin mirasçı olamaması senaryosu
• Eşlerde mal rejimi alacağı ve miras dışı hakların saklı tutulması
• Önölüm, boşanma, yeniden evlenme, ret ve mirastan yoksunluk ihtimalleri
• Değişiklik, ortadan kaldırma, dönme ve uyuşmazlık hükümleri

Sonuç

Mirastan feragat sözleşmesi, aile servetini sağlıklı biçimde planlayabilen güçlü; buna karşılık şekil, kapsam ve altsoya etki bakımından teknik bir hukuki araçtır. Resmî biçimde yapılması tek başına her riski ortadan kaldırmaz. İvazın, saklı payın, altsoyun ve miras dışı hakların açıkça ayrıştırılması gerekir.

Özellikle eşlerin karşılıklı feragati veya çocukların da mirasçılık dışında bırakılmasının amaçlandığı düzenlemelerde standart noter metniyle yetinilmemeli; aile ağacı ve ekonomik sonuçlar üzerinden kişiye özgü sözleşme tasarlanmalıdır. Bu makale genel ve bilimsel bilgilendirme niteliğindedir; somut sözleşme, işlem tarihindeki mevzuat ve tarafların özel durumu incelenerek hazırlanmalıdır.